Revolutie in de zangkast

Onderstaand artikel is overgnomen uit: Contactblad Speciaalclub Zang NZHU, 31e jaargang nr. 2 (mei 2015) pp. 16-44.

Revolutie in de zangkast, ontwikkelingen in de zangkanariesport, 1970-2015

Deel 2 – Harzers

door Jaap Plokker

Het overkomt mij nog wel eens dat ik aan een artikel begin en het in conceptstadium blijft liggen. Zo verscheen in editie 2011-1 van ons clubblad onder de titel ‘Revolutie in de zangkast’ het eerste artikel waarin de ontwikkelingen in de zangkanariesport sedert 1970 werden geanalyseerd. In deel 1 stond het waterslagerlied centraal, maar deel 2, waarin aandacht besteed zou worden aan het harzerlied, liet maar op zich wachten. Indachtig het bekende Nederlandse spreekwoord ‘Beter laat dan nooit’ in deze editie van ons clubblad aandacht voor de revolutionaire ontwikkelingen in het harzerlied sinds 1970.

Alvorens de ontwikkelingen in het lied van de harzer sinds 1970 aan een nadere beschouwing te onderwerpen wordt eerst een samenvatting gegeven van het voorafgaande.1

Samenvatting van het voorafgaande

Vanaf ca. 1970 ontwikkelden zich binnen de zangkanariesport alternatieve visies op de ideaalvorm van het lied van de harzer en waterslager. De nieuwe opvattingen vonden zoveel weerklank dat, bijvoorbeeld, bij veel Belgische waterslagerfokkers op het eind van de jaren ’70 een revolutionair ander lied uit de zangkast klonk dan op het eind van de jaren ‘60. De ontwikkelingen met betrekking tot het lied van de harzer en de waterslager zijn in de volgende stellingen samen te vatten:

  • Vanaf ca. 1970 ontstonden alternatieve zangrichtingen met een eigen, uitgesproken, van het klassieke zangkanarielied afwijkende, visie op de ideaalvorm van het lied van desbetreffend zangkanarieras. De voorstanders van de alternatieve zangrichting streefden naar algemene erkenning en hebben anno 2015 die positie minstens verworven.

  • De alternatieve zangrichtingen richtten zich met name op kwaliteitsverbetering van de hoofdtoeren van het klassieke lied.

  • Door het accent van de veredeling te leggen bij de optimalisering van de hoofdtoeren werden de overige toeren van het klassieke lied of deels verwaarloosd of zelfs bewust uit het lied geweerd. Deze ontwikkeling leidde enerzijds tot een kwaliteitsverbetering van de hoofdtoeren en anderzijds tot een verarming van het toerenrepertoire.

  • De alternatieve zangrichting zette zich af tegen de klassieke zangrichting en de voorstanders presenteerden hun fokresultaten als de nieuwe ideaalvorm van desbetreffend zangkanarieras.

  • De opkomst van de alternatieve zangrichtingen betrof de klassieke Europese zangkanarierassen harzer en waterslager.

  • De opkomst van de alternatieve zangrichtingen was internationaal georiënteerd. Hoewel de ontwikkelingen in het moederland van desbetreffend zangkanarieras, t.w. Duitsland m.b.t. de harzer en België wat betreft de waterslager, toonaangevend waren vonden zij bij de fokkers van desbetreffend zangkanarieras in nagenoeg alle andere landen navolging.

  • In Nederland leidde de revolutie van de alternatieve zangrichtingen tot tegenbewegingen om de klassieke verschijningsvorm van het waterslager- en harzerlied te beschermen.

Timbrado’s

Er zijn sterke aanwijzingen dat vergelijkbare ontwikkelingen zich ook hebben voorgedaan met betrekking tot het timbradolied. Deze zijn echter van meer recente datum. We denken hierbij dan o.m. aan de opkomst in Nederland van de discontinu timbrado, naast de classico. Wellicht dat iemand met meer kennis van het timbradolied en de (inter)nationale ontwikkelingen aangaande de timbrado gedurende de laatste decennia ons meer duidelijkheid kan verschaffen omtrent de veranderingen bij de timbrado’s en hoe die zich verhouden tot voornoemde ontwikkelingen in het waterslager- en harzerlied. Als relatieve buitenstaande kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat er diverse overeenkomsten zijn.

Waterslagers

Omstreeks 1970 begonnen diverse vooraanstaande Belgische waterslagerkwekers het lied van hun waterslagers te cultiveren door de kruisen met harzers uit waterkloekstammen. De nadruk bij dit veredelingsproces kwam te liggen op kwaliteitsverbetering van de watertoeren en een diepere en be-schaafdere zang. Het onder invloed van de kruisingen met harzers ontstane rollende cq. golvende waterslagerlied week wezenlijk af van de op het geslagen nachtegaallied gelijkende klassieke waterslagerzang. De nieuwe zangrichting manifesteerde zich als een veredelingsproces van dat klassieke waterslagerlied. De voorstanders van de nieuwe zangrichting zetten zich af tegen de meer geslagen en daardoor soms wat ruwe zangstructuur van het klassieke waterslagerlied en presenteerden hun fokresultaten als de nieuwe ideaalvorm van het lied van de moderne Belgische waterslager. Op het eind van de jaren ’70 had de nieuwe visie op het waterslagerlied in België vrij algemeen ingang gevonden en was de klassieke waterslagerzang grotendeels verdrongen.

Tegen de dreigende verdwijning van het klassieke waterslagerlied kwamen diverse Belgische fokkers in het geweer, maar de grootste weerstand ontstond in Nederland. Toen bleek dat de Nederlanders voor hun pleidooi tot het behoud van het klassieke, geslagen, waterslagerlied in internationaal verband onvoldoende medestanders konden krijgen, besloten de beide bonden van vogelhouders, Algemene Nederlandse Bond van Vogelhouders (ANBV) en de Nederlandse Bond van Vogelliefhebbers (NBvV), zich van de internationale ontwikkelingen te distantiëren en in Nederland, door middel van nieuwe keurcriteria en een eigen, van de Confédération Ornithologique Mondial (COM) afwijkende, keurlijst het voortbestaan van het klassieke waterslagerlied in Nederland te garanderen.

Na de Belgische waterslagerrevolutie in de jaren ’70 bestaan er in internationaal verband dus globaal twee varianten van het waterslagerlied: De Belgische waterslager zoals die in de jaren ’70 is ontstaan en internationaal algemeen erkend wordt als de ideaalvorm van de moderne waterslager en de Nederlandse waterslager die teruggaat op de klassieke, op de structuur van het nachtegaallied gelijkende, waterslagerzang. Deze status quo dateert van de jaren ’80. Hoewel er tot op heden af en toe door beide richtingen nog wel pogingen worden ondernomen om de ander van het eigen gelijk te overtuigen lijken de piketpaaltjes tussen beide visies wel hun definitieve plekje te hebben gekregen.2

(Inter)nationale ontwikkelingen in het harzerlied sedert 1970.

Een stukje geschiedenis

Wanneer en door wie in West Europa de eerste kanaries werden verhandeld is vooralsnog in nevelen gehuld. In ieder geval vonden in het begin van de 16e eeuw kanaries van de Canarische eilanden hun weg naar de Lage Landen. Het betrof uit de vrije natuur gevangen vogels die over zee, via de suikerroute, in Noord Frankrijk en Vlaanderen terecht kwamen. Behalve import vanaf de Canarische eilanden vonden vanaf de 16e eeuw ook op de Azoren gevangen kanaries hun weg naar West Europa. 3 Aangenomen wordt dat met schepen die in de 16e eeuw vanaf de Canarische eilanden o.m. suiker naar de Noord-Italiaanse havensteden Genua en Livorno vervoerden ook kanaries werden verscheept. Met waarschijnlijk de in Noord-Italië aangevoerde kanaries als voorouders ontstond in de eerste helft van de 17e eeuw in Tirol, in het bijzonder in en nabij de stad Imst, commerciële kanarieteelt. Ambulante vogelhandelaren trokken, met op hun rug een zogenaamde kraag met kanaries, door heel Europa om in logementen hun handelswaar te slijten. Medio de 17e eeuw verkochten de Zuid-Duitse en Tiroolse handelaren ook kanaries waarvan het lied sterke verwantschap vertoonde met dat van de inheemse nachtegaal. Op grond van 17e eeuwse literatuur weten we dat jonge kanariemannen dit lied werd aangeleerd met nachtegalen als voorzangers. Deze nachtegaalzangers werden tweehonderdvijftig jaar beschouwd als de beste en mooist zingende zangkanaries.4 Was de internationale ambulante kanariehandel tot de tweede helft van de 18e eeuw voornamelijk in handen van Tirolers en Zuid-Duitsers, vanaf ca. 1760 werd hun positie stilaan overgenomen door Saksische vogelhandelaren. Op grond hiervan mogen we stellen dat in de tweede helft van de 18e eeuw het Europese centrum van commerciële kanarieteelt zich verplaatste van Tirol en Zuid Duitsland naar Saksen, met als centra de steden Halle, Braunschweig en het Harzgebergte. We moeten ‘Saksen’ dus enigszins ruimer interpreteren dan de huidige Duitse deelstaat.

Ook de Saksische kanariefokkers en –handelaren concentreerden zich voornamelijk op de kweek van en handel in nachtegaalzangers. De aanvankelijk als ‘Hallische’ (uit de stad Halle afkomstige) en later als ‘Saxische’ aangeduide kanarievogels werden in advertenties in de Nederlandse kranten door de voornamelijk uit Saksen afkomstige ambulante kanarieverkopers aangeprezen met hun ‘Nachtegaal-, Rol- en Waterslag’. Vrijwel de gehele 19e eeuw, tot medio de jaren ’90, werden in de Leydse Courant, en later ook in het Leidsch Dagblad, Saksische kanaries aangeboden die de Nachtegaalslag/rol, Waterrol en Belrol zongen.5

Exact wanneer en door wie is niet bekend, maar ca. 1870 begonnen, naast de fokkers van nachtegaalzangers, Duitse kanariekwekers zich toe te leggen op het fokken van kanaries die niet over het geslagen lied van de nachtegaalzanger beschikten, maar met een, voornamelijk, gesloten snavel een zacht lied zongen, dat gedomineerd werd door lang aangehouden roltoeren. Het Harzgebergte werd een belangrijk centrum van deze nieuwe zangkanarievariant. Het ontstaan van de Harzer edelroller is onlosmakelijk verbonden met de in St. Andreasberg woonachtige kanariefokker Wilhelm Trute (1836-1889). In 1865 begon de 29 jarige Trute met het fokken van kanaries. Toen hij op 20 oktober 1889, op 53 jarige leeftijd, overleed gold het lied van de door hem gefokte stam zangkanaries als het schoolvoorbeeld van hoe een Harzer edelroller zou moeten klinken. Ook zijn plaatsgenoot, Heinrich Seifert (1862-1932?), die in 1885 van St. Andreasberg naar Dresden verhuisde, bouwde met zijn edelrollers een internationale reputatie op. Minstens zo beroemd waren de vogels van Peter Erntges (1812-1896?). Erntges woonde niet in de Harz, maar in Elberfeld, toen een zelfstandig plaatsje, tegenwoordig een stadsdeel van Wuppertal. Zijn vogels excelleerden in de legendarische en inmiddels verdwenen harzertoer, de koller.6

De beschaafde en melancholieke voordracht van de nieuwe zangkanarievariant sprak velen erg aan met als gevolg dat in de tweede helft van de 19e eeuw de Harzer edelroller de aloude nachtegaalzanger in populariteit naar de kroon stak en voorbij streefde. Hoewel een relatieve nieuwkomer in de zangkanariewereld gold de harzer tot ver in de 20e eeuw bij veel zangkanariekwekers als hét zangkanarieras bij uitstek.

Ook Nederlandse zangkanariekwekers vielen voor de uit Duitsland afkomstige edelrollers. In december 1898 verschenen in het Leidsch Dagblad de eerste advertenties waarin Saksische kanaries werden aangeboden met ‘Hohlrol, Knorrrol en Bellrol’; de Harzer edelroller had toen kennelijk ook zijn weg naar Leiden gevonden. Een in de Leidsche Courant van 14 januari 1910 door vogelhandelaar M. Pouw uit Boskoop geplaatste advertentie geeft ons zowel een aardig overzicht van de toenmalige prijzen als van de diverse variëteiten van de Harzer edelroller waarin toen werd gehandeld: ‘Holrollers: ƒ 3,00, ƒ 4,00, ƒ 5,00 en ƒ 6,00; Trute mannen: ƒ 4,00, ƒ 5,00, ƒ 6,00, ƒ 7,50 per stuk; Seiferts mannen: ƒ 5,00, ƒ 6,00, ƒ 7,00 en ƒ 10,00 per stuk.’ Goedkoop waren ze allerminst, deze zangkanaries die we later kortweg harzers zouden noemen. De kosten van de aanschaf van een superbe Seifertse edelroller kwam bijna overeen met het weekloon van een Leidse fabrieksarbeider. 7

De eerste vogelverenigingen en wedstrijden voor harzers

Ongeveer parallel met de opkomst van de Harzer edelroller ontstonden in Duitsland verenigingen van kanariefokkers. De verenigingen legden zich o.m. toe op het organiseren van wedstrijden voor zangkanaries. Voor de beoordeling had men toen niet de beschikking over een algemeen geldend keursysteem en keurbriefje. Nog sterker, er was zelfs niet eens een door iedereen geaccepteerde opvatting over wat een edelroller zingen moest en hoe. Het bepalen van de winnaar was dus een uiterst subjectieve aangelegenheid. Het prille harzerlied zou men kunnen kwalificeren als ‘voor elk wat wils’. Iedere serieuze kweker experimenteerde er driftig op los om z’n vogels een, naar zijn opvatting, zo aantrekkelijk mogelijk lied te laten zingen. Al naargelang de smaak van de aanhoorder werd dit mooi of niet mooi gevonden. Het toerenrepertoire was schier eindeloos evenals de benamingen die aan de toeren werden gegeven. Harm Koster komt in zijn boekje tot zestien toeren die door de eerste harzers werden gezongen.8 Als we de opsomming er naast leggen die Karl Russ in zijn ‘Der Kanarienvogel’ geeft, kunnen we Koster’s lijstje bijna verdubbelen.9

Hoe moet je in deze onoverzichtelijke jungle van toeren op een wedstrijd tot een eerlijk oordeel komen? We hebben de indruk dat aanvankelijk iedere vereniging een eigen methode had om zangkanaries te beoordelen. Een uit 1878 daterend ‘keurbriefje ‘ van de vereniging ‘Kanaria Leipzig‘ geeft ons zowel informatie over welke waardetoeren in het prille harzerlied door de mannen uit Leipzig belangrijk werden bevonden en hoe de afzonderlijke toeren werden gewaardeerd.

Hohlrolle 60 Anteile

Kollerrolle 60 Anteile

Gluckrolle 50 Anteile

Lachrolle 50 Anteile

Knorrolle 45 Anteile

Knatter-Knorre 45 Anteile

Klingelrolle 40 Anteile

Wasserrolle 30 Anteile

Knarrolle 30 Anteile

Schwirrolle 10 Anteile

Lispelrolle 10 Anteile 10

Op den duur bevredigde deze onoverzichtelijke situatie niet en werd de wens naar samenwerking tussen de verenigingen en uniforme beoordelingscriteria voor het harzerlied steeds groter. Op 7 december 1890 werd in Leipzig de ‘Verein Deutsche Kanarienzüchter’ opgericht. Op de ledenvergadering van de ‘Verein’ op 26 juli 1891 in St. Andreasberg werd besloten te komen tot een gezamenlijke keurlijst die in alle bij de ‘Verein’ aangesloten verenigingen gebruikt zou worden. De ‘Verein’ kunnen we beschouwen als een voorloper van de in 1947 opgerichte Deutscher Kanarien und Vogelzüchter Bund (DKB).

Eveneens in het begin van de jaren ’90 werd de ‘Weltbund der Kanarienzüchter und Vogelfreunde’ opgericht. Het orgaan van de ‘Weltbund’ was de ‘Allgemeine Kanarien-Zeitung’. De eerste aflevering van dit tijdschrift verscheen in 1893 in Leipzig en de laatste editie werd in 1935 uitgegeven. Vooraanstaande en invloedrijke leden van de ‘Weltbund’ in de eerste decennia van de 20e eeuw waren Ludwig Tretter en Dr. Rudolf Wolff. Wolff wordt algemeen beschouwd als de grondlegger van het huidige keursysteem voor zangkanaries. De ‘Weltbund’ beoogde een internationale organisatie voor kanariefokkers te zijn en is daarmee de voorloper van de huidige COM. Op het eind van de 19e eeuw waren de ‘Verein’ en de ‘Weltbund’ in Duitsland de twee grootste overkoepelende organisaties van (zang)kanarieverenigingen.11

Een uit 1892 daterend keurbriefje laat ons zien welke waardetoeren op het eind van de 19e eeuw in het harzerlied werden onderscheiden. Hoewel er door de keurmeester 55 punten te vergeven waren werd aan een vogel maximaal 30 punten toegekend.

Hohlrolle 7 Punkte

Knorre 5 Punkte

Schockel 5 Punkte

Koller 4 Punkte

Hohlklingel 3 Punkte

Wasserrolle 3 Punkte

Kollernde Wasserrolle 3 Punkte

Wasserglucke 3 Punkte

Klingelrolle 2 Punkte

Klingel 2 Punkte

Pfeifen 2 Punkte

Schwirre 2 Punkte

Glucken einfach 2 Punkte

Für Reinheit 8 Punkte

Für Zug und Verbindung 4 Punkte12

Was aanvankelijk nog onduidelijk wat en hoe een ideale edelroller zou moeten zingen, gedurende de laatste decennia van de 19e eeuw ontstond hieromtrent steeds meer uniformiteit. Illustrerend voor de ontwikkelingen zijn de verschillen tussen de oudste keurbriefjes voor de edelroller en die uit de jaren ’90 van de 19e eeuw. Vergelijken we een uit 1892 daterende keurlijst met die van ‘Kanaria Leipzig’ uit 1872 dan constateren we grote verschillen: sommige toeren zijn opgewaardeerd, andere gedegradeerd; er zijn nieuwe toeren op de keurlijst verschenen en er zijn er ook verdwenen. Om met de laatste te beginnen: van de keurlijst is de Lachrolle afgevoerd, in 1878 in Leipzig nog behorend tot de hoofdtoeren, in 1892 afgeserveerd. Ook de Knatter-Knorre, de Knarrolle en de Lispelrolle vinden we op de keurlijst van 1892 niet meer terug. Toeren die zijn verschenen lijken een differentiatie van toeren die in 1872 in Leipzig ook al werden onderscheiden. Zo vinden we de Klingelrolle terug in de holklingel, klingel en klingelrol. Een vergelijkbare ontwikkeling constateren we met betrekking tot de Gluckrolle die, op de keurlijst van 1892 terugkomt in waterkloek en eenvoudige kloek. De fluiten staan niet genoteerd op de Leipziger keurlijst uit 1878, maar wel op die uit 1892. Duidelijk is bovendien dat de holrol en de knor in achting zijn gestegen, zoals ook met de waterrol, koelerende waterrol en de waterkloek het wateraccent in het lied meer werd gewaardeerd. Tenslotte is de schokkel niet alleen een binnenkomer, maar gelijk gepromoveerd tot één van de belangrijkste toeren. Met dertien onderscheiden waardetoeren was de ideale harzer rond de eeuwwisseling een zangkanarie met een rijk toerenrepertoire met als gevolg een gevarieerd lied met diepe roltoeren, enkele onderbroken toeren en een duidelijk herkenbaar wateraccent op enkele middentoeren.

Naarmate de ‘Verein’ en de ‘Weltbund’ langer aan de weg timmerden ontstond er niet alleen in Duitsland, maar ook in andere Europese landen, waar inmiddels zangkanarieverenigingen waren opgericht, meer uniformiteit over welke toeren een harzer zou moeten zingen en hoe het lied tijdens een wedstrijd beoordeeld moest worden. Het is mijn indruk dat het door ‘Weltbund’ coryfee Ludwig Tretter geschreven, en in 1914 uitgegeven, ‘Lehrbuch für Gesangs-kanarienzüchter, Preisrichter und Vereine’ hierbij van bijzonder grote betekenis is geweest. Het 196 bladzijden tellende boek verstrekt niet alleen veel informatie over o.m. het fokken en africhten van zangkanaries, maar ook adviezen waar een bij de ‘Weltbund’ aangesloten vereniging rekening mee moet houden bij het organiseren van een zangkanariewedstrijd. Bovenal is het ‘Lehrbuch’ een instructieboek voor degene die zich wil verdiepen in het lied van de harzer en zich wil bekwamen in het keuren. Ik ga er dan ook van uit dat voor de aspirant keurmeester van de ‘Weltbund’, Tretters’s ‘Lehrbuch’ verplichte studiekost is geweest. In Tretter’s ‘Lehrbuch’ vinden we ook een afbeelding van de in 1913 door de ‘Weltbund’ gehanteerde keurlijst.

Opmerkelijk is dat in het Duitse keursysteem al vanaf het eind van de 19e eeuw voor een vogel een maximum toe te kennen puntentotaal werd vastgesteld. In de hiervoor aangehaalde keurlijst uit 1892 was dit bepaald op 30 punten; de keurlijst van de ‘Weltbund’ uit 1913 hanteerde een maximum toe te kennen puntentotaal van 90 punten. Met deze ‘Weltbund’ keurlijst uit 1913 zijn de contouren van de keurlijst, aan de hand waarvan uiteindelijk een groot deel van de 20e eeuw harzers op wedstrijden werden beoordeeld, al duidelijk zichtbaar.

Afbeelding
Keurlijst Weltbund 1913-uitsn

Afbeelding van de ‘Weltbund’ harzerkeurlijst uit 1913 zoals afgedrukt in Tretter, L., Lehrbuch für Gesangskanarienzüchter, Preisrichter und Vereine, p. 160. Altenburg, 1914.

De verschillen tussen de door de ‘Verein’ en ‘Weltbund’ gehanteerd keurbriefjes waren niet groot. In 1922, tijdens een overleg in Kassel, kwamen beide organisaties overeen in het vervolg een uniforme keurlijst te hanteren, het zogenaamde ‘Deutsche Einheitsskala’. Deze keurlijst is in de loop van de 20e eeuw in Duitsland diverse malen gewijzigd. In 1924 werd de waterrol opgewaardeerd naar hoofdtoer. In 1937 werden de rubriek ‘kloeken in alle vormen’, die onder deze naam in het ‘Einheitsskala’ van 1922 was opgenomen, geschrapt en vervangen door ‘kloeken’. Alleen de afgezette kloeken, die met bl en gl worden ingezet en met g, k en ck, worden afgesloten, werden in het vervolg bewaardigd. De zogenaamde ‘Kettenglucke’, enigszins vergelijkbaar met de kloekrol in Nederland, door de Duitse harzerfokkers beschouwd als ‘niet foutloos’, werd daarmee gedegradeerd tot een niet te waarderen toer.13

In 1959 werden de klingel en de klingelrol samengevoegd tot ‘klingeltoeren’; de kloeken en schokkel van hoofdtoer gedegradeerd tot middentoer en de koller van de keurlijst afgevoerd.14

In mei 1995 besloot een internationaal gezelschap van harzerspecialisten het COM congres een voorstel voor te leggen om de rubriek klingeltoeren weer te splitsen in klingel en klingelrol. In januari 1997 werd aldus besloten en hebben nationale bonden, in navolging van de COM, het nationale keurbriefje voor de harzers dienovereenkomstig gewijzigd.15

Ontwikkelingen in Nederland

We hebben ons tot dusver geconcentreerd op de ontwikkelingen in Duitsland, omdat die ook richtinggevend waren voor de harzerzangsport in de rest van Europa. We veronderstellen dat in de jaren ’90 van de 19e eeuw de Harzer edelroller in Nederland werd geïntroduceerd. In de Leidse regio verschenen in de krant de eerste advertenties waarin edelrollers werden aangeboden in december 1898. Op de tentoonstelling van ‘Luscinia’ in februari 1900 stonden maar liefst 40 harzers van vogelhandelaar Anton Sutherland uit Rotterdam. Sutherland was overigens de enige inzender van harzers en hij had de vogels wellicht eerder ingeschreven om ze te kunnen verkopen dan om een prijs te winnen.16

Aangenomen wordt dat in het begin van de 20e eeuw in Nederland de eerste wedstrijden voor zangkanaries werden georganiseerd. De uitgave van het blad ´De Kanarie´, onder redactie van W. van Boekeren te Brummen en uitgegeven door uitgeverij P.G. Repko in Borculo, heeft de organisatiegraad van de Nederlandse zangkanariefokkers sterk bevorderd. De eerste editie van ‘De Kanarie’ verscheen op 1 mei 1906. Later werd dit wekelijks verschijnend blaadje ook het officiële orgaan van de ´Nederlandsche Bond van Kanarieliefhebbers en Vogelvrienden´. Aan deze verbintenis kwam in 1915 een einde, na een ruzie tussen het hoofdbestuur van de bond en de uitgever. De op initiatief van de Amsterdamse vereniging ‘Kanaria-Amsterdam’, op 2 maart 1914, opgerichte Nederlandse sectie van de Wereldbond (Weltbundes der Kanarienzüchter & Vogelfreunde) sloot vervolgens ‘De Kanarie’ als haar lijfblad in haar armen. In de jaren die volgden sloten diverse verenigingen en verspreid wonende leden zich aan bij de Nederlandse sectie van de Wereldbond.17

Van de ‘Tweeden Kanariezangwedstrijd van de Nederlandsche Wereldbondsgroep te Groningen’ op 25 en 26 december 1915 verscheen in ‘De Kanarie’ een uitgebreid verslag, waarin de belangrijkste prijswinnaars kort werden besproken. Voor deze wedstrijd waren 228 harzers ingezonden, die op vier (sic) keuringsdagen werden beoordeeld door de keurmeesters Hamacher, Keulen en J. v. d. Schaaff. In Klasse I, ‘4 eigengekweekte zangkanaries (… ) voorzien van den controlering 1915’, waren 13 stammen ingeschreven. De eerste prijs, een ‘groote zilveren Wereldbondsmedaille’, werd gewonnen door Joh. Külter, uit het Zuid-Limburgse Eijgelshoven, met een totaal van 309 punten. (75 + 74 + 81 + 77 punten + 2 pnt. stamharmonie). Over deze stam schrijft v. d. Schaaff. ‘Een mooie stam vogels, uitmunten in knor, schokkel en holrol benevens kloekknor. Ook hun holklingel en fluiten zijn goed terwijl ook klingel en klingelrol voorkomt. No. 26 bracht een zwiertje en no. 27 een ophaaltje, doch nog niet strafbaar. No. 28 zong ook een goede kloekrol.’18

 

afbeelding
weltbundmedaille 2 -verb-uitsn

Foto. Een afbeelding van een zilveren medaille van de ‘Weltbund’.

Met de Duitse Eenheidsschaal van 1922 als voorbeeld, inclusief de uit 1924 daterende promotie van de waterrol van middentoer naar hoofdtoer, werd op 11 september 1927 in Amsterdam een keurlijst vastgesteld aan de hand waarvan in het vervolg in Nederland de harzers zouden worden beoordeeld. Op 23 juni 1929 werd deze keurlijst gewijzigd. De rubriek klankbeeld werd opgewaardeerd van maximaal 3 naar maximaal 6 punten:

Holrol 9 punten

Koller 9 punten

Knorren 9 punten

Waterrol 9 punten

Schokkel 9 punten

Kloeken (in alle vormen) 9 punten

Fluiten 6 punten

Holklingel 6 punten

Klingel 3 punten

Klingelrol 3 punten

Klankbeeld 6 punten

Aan de hand van deze keurlijst zijn tot in de jaren ’60 in Nederland harzers op wedstrijden beoordeeld.19

Een omschrijving van de toenmalige waardetoeren en hun beoordeling vinden we in het uit de jaren ’30 daterende, door H.M. Schoonwater geschreven, ‘Van Leerling tot Meester’. Enige onduidelijkheid blijft bestaan omtrent de zwier. Die ontbreekt op bovenstaand keurbriefje, maar werd door Schoonwater nog als waardetoer beschreven met een maximaal toe te kennen aantal punten van 3. In het door M. Weijling geschreven, in 1948 uitgegeven, ‘Het Boek voor de Zangkanariekweker’ vinden we een afbeelding afgedrukt van de toen in gebruik zijnde keurlijst voor harzers van de Alge-mene Nederlandse Bond voor Kanarieteelt en Vogelbescherming.20

Afbeelding
Keurlijst Weijling, 1948-uitsn

Afbeelding van de harzerkeurlijst van de ANBKB, zoals opgenomen in Weijlings ‘Het boek voor de Zangkanariekweker’ uit 1948 (p. 41)

In 1959 werd op initiatief van de Duitsers in internationaal verband de harzer keurlijst ingrijpend gewijzigd. Het duurde tot in de jaren ‘60 voordat ook in Nederland van de keurlijst uit 1929 afscheid werd genomen en de nieuwe internationale standaard werd ingevoerd. 21

In het medio de jaren ’60 uitgegeven, waarschijnlijk aanvankelijk als lesboek voor de opleiding van keurmeesters bedoelde, door M. van Woezik geschreven, boekje ‘Waterslager en Harzer, houden, kweken, keuren’, vinden we een afbeelding van de nieuwe harzer keurlijst zoals die toen door de NBvV werd gehanteerd. Op de nieuwe keurlijst voor Nederland waren alle wijzigingen die in 1959 in Duitsland hadden plaatsgevonden, en ook bij de COM waren ingevoerd, verwerkt. In vergelijking tot de Nederlandse keurlijst uit 1929 was niet alleen het aantal waardetoeren aanzienlijk teruggebracht, bepaalde toeren hadden ook een degradatie ondergaan, zoals de schokkel en de kloeken. De klingel en klingelrol waren samengevoegd tot één rubriek, klingeltoeren. Gezien het handhaven van de rubriek ‘kloeken (in alle vormen)’ bleven de Nederlanders, in tegenstelling tot de Duitsers, de kloekrol als volwaardige toer waarderen.

afbeelding
Keurlijst NBvV, 1965-uitsn

Afbeelding van de harzerkeurlijst van de NBvV, zoals opgenomen in M. van Woezik’s Waterslager en Harzer, houden , kweken, keuren, p. 66. zj.

Binnen de Algemene Nederlandse Bond van Kanarieteelt en Vogelbescherming werd overigens dezelfde keurlijst gehanteerd. Wat betreft de beoordeling van de harzers was er toen dus tussen beide Nederlandse bonden van vogelhouders geen verschil. Afgezien van een min of meer cosmetische verandering van het harzer keurbriefje, als gevolg waarvan de vermenigvuldiging met de factor drie, die vanouds onderaan het keurbriefje plaatsvond, in het vervolg in het aan een toer toe te kennen puntentotaal werd verdisconteerd, bleef tot medio de jaren ’90 bovengenoemde situatie ongewijzigd.22

In 1996 besloot de Nederlandse Bond van Vogelliefhebbers (NBvV) het keurbriefje van de harzers eenzijdig te wijzigen. Het aantal waardetoeren werd uitgebreid met kloeken en kloekrollen in plaats van ‘kloeken in alle vormen’. Overeenkomstig het COM besluit van januari 1997 werd ook door de NBvV de rubriek ‘klingeltoeren’ gesplitst in klingel en klingelrol. Kon op een COM wedstrijd aan beide klingeltoeren afzonderlijk een maximum van 3 punten toegekend worden, de NBvV stelde het maximaal met deze toeren te behalen aantal punten op 6, waardoor harzers met mooie klingeltoeren extra konden worden gewaardeerd. Door het maximaal toe te kennen puntentotaal voor de afzonderlijke kloeken en kloekrollen gelijk te stellen aan de ‘oude’, gecombineerde, rubriek werd het met de kloekenpartij te behalen aantal punten in één klap verdubbeld. Daarmee werden de ‘kloeken in alle vormen’ dus op wedstrijden van de NBvV de facto gepromoveerd tot de belangrijkste hoofdtoer. De eerste kennismaking met dit nieuwe keurbriefje voor de leden van de, toen nog, Studieclub Zang regio NZHU, was tijdens de 12e clubkampioenschappen van december 1996. Voor een verklaring van deze ingrijpende beslissing van de harzer keurmeesters van de NBvV moeten we in eerste instantie over de grens, naar onze oosterburen.23

afbeelding
Keurlijst NBvV, 1965-uitsn

Op wedstrijden die onder auspiciën van de NBvV plaatsvinden worden sedert 1997 harzers aan de hand van bovenstaande keurlijst beoordeeld.

Revolutie in de Duitse harzerzangkast

Overzien we de ontwikkelingen in het harzerlied en in het bijzonder de waardering van de afzonderlijke toeren dan constateren we in Duitsland over de periode 1890 – 1960 een duidelijke trend, namelijk een reductie van het aantal waardetoeren en een reductie van het aantal hoofdtoeren. Het laatste kan ook anders worden geformuleerd: de holrol, knor en waterrol werden, naar verhouding, in de loop van de 20e eeuw in het harzerlied steeds belangrijker.

De ontwikkelingen zoals die in Duitsland plaatsvonden werden grotendeels door de harzer kwekers in Nederland nagevolgd. Door de reductie van het aantal waardetoeren is het harzerlied in de loop van de 20e eeuw beduidend minder gevarieerd geworden. Al in de eerste helft van de 20e eeuw vond men bij J.H. Beekman Bzn. de volgende ontboezeming: ‘De zucht van de kwekers om vogels met volkomen zuiver gezang voort te brengen (…) heeft ten gevolge gehad, dat de zang in de laatste jaren aanmerkelijk aan zuiverheid heeft gewonnen, doch in rijkdom aan toeren, dus aan afwisseling, heeft verloren. Enkele toeren, die men voor 20 à 30 jaren nog dikwijls hoorde zijn tegenwoordig geheel van het repertoire verdwenen. De tegenwoordige goede zanger zingt zuiverder dan de vroegere, doch is meer ééntonig’.24 Een volgende continuïteit in de ontwikkeling van het harzerlied gedurende de 20e eeuw is de afnemende variatie.

Wanneer we constateren dat na 1960 de reductie van het aantal waardetoeren in het harzerlied onveranderd is doorgegaan is dat op zich dus niets revolutionairs. Men zou kunnen zeggen dat de evolutie van het harzerlied na 1960 zich geheel voltrok overeenkomstig de trend die zich in Duitsland vanaf het eind van de 19e eeuw had ingezet. De mate waarin vanaf het eind van de jaren ’60 de veranderingen voltrokken, de consequenties en de weerstanden die de meest recente ontwikkelingen, onder meer in Nederland, opriepen waren echter van een orde die tot dan toe voor de harzerwereld ongekend was. Daarom mogen we met recht spreken dat vanaf het eind van de jaren ’60 tot het begin van de jaren ’80 in Duitsland een revolutie in de harzerzangkast plaatsvond.

De revolutionaire ontwikkelingen begonnen toen in Duitsland nadrukkelijker dan voorheen harzerfokkers zich concentreerden op verbetering van twee van de drie hoofdtoeren van het harzerlied: de holrol en de knor. Een lied bestaande uit holrollen en knorren, uitsluitend gezongen op de klinkers ‘o’ en ’oe’, het liefst ook nog variërend op deze klinkers, afgewisseld met eveneens op de klinkers ‘o’ en ‘oe’ gezongen fluiten en holklingels werd door deze kwekers als de kwalitatief ultieme harzerzang beschouwd. Alles wat het streven naar een zo diep mogelijk harzerlied in de weg stond moest uit het harzerlied geëlimineerd worden. Het eerste kind van de rekening was de derde hoofdtoer, de watertoeren. Wateraccent op de toeren heeft in het harzerlied een vervlakkend effect. Vogels met watertoeren bleken een lang niet zo diep lied te kunnen zingen dan de vogels zonder watertoeren. Het streven naar een zo diep mogelijk harzerlied was dus alleen te realiseren met zogenaamde ‘droge’ vogels.25

Ondanks dat de waterrol vanaf het ontstaan van de harzer tot de belangrijkste waardetoeren werd gerekend is deze toer uit het moderne harzerlied verdwenen, omdat ze bij de fokkers die streefden naar een zo diep mogelijk holrol en knor als een hinderlijke sta in de weg werd beschouwd. Het komt daarom wat merkwaardig, om niet te spreken hypocriet, over om in alle verhandelingen over het harzerlied, inclusief publicaties van de Deutscher Kanarien und Vogelzüchter Bund (DKB), nog steeds een uitgebreide beschrijving van de watertoeren te kunnen lezen. De keurlijst van COM, aan de hand waarvan in januari 2015 tijdens de wereldkampioenschappen in Rosmalen de harzers zijn beoordeeld, stelt nog altijd de watertoeren qua maximale puntentoekenning gelijk aan de holrol en de knor, maar in de praktijk is deze toer volledig in ongenade gevallen en bewust uit het moderne harzerlied geëlimineerd. Nog sterker, het is bekend dat bij vogels die wel watertoeren lieten horen op de keurlijst in desbetreffende rubriek een ’0’ werd geschreven, ofwel de keurmeester heeft ze wel gehoord, maar er geen punten voor gegeven.26 Door de extra punten voor de watertoeren zou namelijk wel eens concurrentievervalsing kunnen ontstaan met diepere vogels die geen watertoeren bezaten.

De tweede toer die in de jaren ’70 werd opgeofferd ter wille van de verbetering van de holrol en knor was de kloek. Kloeken vormen sinds het ontstaan van de harzer een onmiskenbaar onderdeel van het harzerlied. Vanaf de invoering van het ‘Deutsche Einheitsskala’ in 1922 tot de keurlijstwijziging van 1959 behoorden de kloeken zelfs tot de hoofdtoeren. Aanvankelijk werd de rubriek ‘kloeken in alle vormen’ genoemd, maar in 1937 werd in Duitsland de ‘Kettengluck’ , als waardetoer in het harzerlied geschrapt. ‘Kettengluck’ vertalen we letterlijk met ‘kettingkloek’, maar deze toer wordt als zodanig in Nederland niet onderscheiden. De toer die in Nederland de kettingkloek het meest benadert is de kloekrol.

Nadat in 1959 de kloeken in Duitsland van hoofdtoer naar middentoer waren gedegradeerd geraakte de waardering voor deze oer-harzertoer in Duitsland in een vrije val. Ook de kloeken en de daarmee verbonden geslagen zangstructuur van het lied stonden een kwaliteitsverbetering van de roltoeren holrol en knor in de weg. Daarom streefden Duitse fokkers steeds meer naar kloekvrije vogels. Met deze wetenschap in het achterhoofd leest men het volgende fragment in het ‘Handbuch’ voor harzerkwekers van de Duitse nationale bond voor vogelhouders DKB met de nodige verbazing: ’Eine bewertungswürtige Glucke bereichert (= verrijkt) aber nach wie vor unser Kanarienlied’. Een verbazing die alleen maar groter wordt wanneer we weten dat de bij deze bond aangesloten keurmeesters bij de beoordeling van het harzerlied de kloeken negeren en, ook al worden ze gezongen, aan deze toer geen punten worden toegekend. Over de teloorgang van een voormalige hoofdtoer gesproken….27

Tenslotte achtte men ook de relatief lichte klingeltoeren schadelijk voor de diepte van de harzerzang en beperkte, volgens de Duitsers, het ideale toerenscala van de ultieme harzer zich, uiteindelijk tot vier toeren: holrol, knor, holklingel en fluiten. Deze moderne Duitse harzer zong weliswaar een lied met een uiterst beperkt toerenrepertoire, maar dan wel van een tot dan toe ongekend niveau. Een kwaliteitsverbetering die zonder de voornoemde toerenreductie hoogstwaarschijnlijk niet mogelijk was geweest. De, wat betreft de harzer, dominante positie van de Duitsers in de COM is vanaf de jaren ’80 door de oosterburen aangewend om de kloekvrije harzer, die inmiddels in Duitsland de status van de enige echte harzer had verworven, ook binnen de COM tot internationale norm te verheffen. 28

Sedert de jaren ’70 van de vorig eeuw is, in vergelijking met het harzerlied tijdens de invoering van het ‘Deutsche Einheitsskala’ in 1922, het toerenrepertoire van de Duitse harzer de facto met 65% gereduceerd. Daar staat tegenover dat door het verdwijnen van de kloeken de rolstructuur in het harzerlied werd versterkt, waardoor de kwaliteit van de holrol, knor, fluiten en holklingel naar grote hoogte kon stijgen en het harzerlied aanzienlijk aan diepte won. Omdat als gevolg van deze ontwikkelingen in vergelijking tot het begin van de jaren ’60 op het eind van de jaren ’70 uit de Duitse harzerkeeltjes een heel ander lied klonk moeten we concluderen dat van ca. 1970 – 1980 in Duitsland een revolutie in de harzerzangkast heeft plaatsgevonden.

Reacties in Nederland

Helaas stonden mij, ter raadpleging, niet de complete jaargangen van ‘Vogelveugd’, het orgaan van de Algemene Nederlandse Bond van Vogelhouders, uit de periode 1975-1995 ter beschikking; wel die van ‘Onze Vogels’, het orgaan van de Nederlandse Bond van Vogelliefhebbers. Opvallend is dat tot ca. 1985 in Onze Vogels over de ontwikkelingen betreffende het harzerlied in Duitsland nagenoeg niets terug te vinden is. Af en toe kan men uit een tussenzin, zoals ‘daarom worden ze (= kloeken) in het Duitse keursysteem praktisch ook niet bewaardigd’ en ‘Het klankbeeld in het Duitse keursysteem geldt voor 4 toeren, te weten holrol, knor, holklingel en fluiten’, opmaken dat men in Nederland van de ontwikkelingen in Duitsland wel degelijk op de hoogte was.29

In ieder geval werd in de jaren ’80 wel duidelijk dat de kloekvrije harzer niet alleen in Duitsland, maar ook in Nederland een aanzienlijke supportersschare had gekregen. In de loop van de jaren ’80 werd de roep om de vier toeren harzer in Nederland als volwaardige wedstrijdvogel te erkennen steeds groter.

Afzonderlijke wedstrijdklassen voor harzers met kloeken en kloekvrije harzers werd als een oplossing gezien.30

Scheiding in twee wedstrijdklassen was voor de liefhebbers van de viertoeren harzer niet nodig wanneer het met de kloeken te behalen aantal punten tot een minimum werd gereduceerd. Om de waardering voor de kloeken ondergeschikt te maken aan een verbeterde holrol en knor werd door de voorstanders van de viertoeren harzers dan ook overwogen de kloek van middentoer te degraderen tot de status van eenvoudige toer met een maximaal toe te kennen aantal punten van 9.31

De indruk bestaat dat in Nederland de groep van sympathisanten van de viertoeren harzer het grootst was in de Algemene Nederlandse Bond van Vogelhouders (ANBV) en, als het aan hen had gelegen, de ANBV geheel de lijn van de ontwikkelingen in de Duitse DKB had gevolgd.

Hiervoor zagen we dat J.H. Beekman in de eerste helft van de 20e eeuw zich al zorgen maakte over de variatie in het harzerlied als bijkomend gevolg van de wens de harzer zo zuiver mogelijk te laten zingen. In Beekman’s tijd zong de harzer nog een scala van ca. 11 toeren, hoe zou hij gereageerd hebben op de harzer die nog maar vier toeren op z’n repertoire heeft staan? Het hoeft niemand te bevreemden dat de ontwikkeling naar de viertoeren harzer behalve voorstanders ook tegenstanders kende en in de jaren ’80 en ’90 vooraanstaande Nederlandse harzerkwekers in Beekman’s voetsporen traden en tegen de, in hun ogen, verschraling van het harzerlied in het geweer kwamen. De indruk bestaat dat met name de harzer keurmeesters van de NBvV zich met hand en tand probeerden te verzetten tegen de moderne Duitse opvattingen over het harzerlied. Op het eind van de jaren ’80 en in het begin van de jaren ’90 verschenen in ‘Onze Vogels’, het orgaan van de NBvV, regelmatig artikelen waarin een lans werd gebroken voor toeren die door de voorstanders van de viertoeren harzer waren afgeserveerd. Het had er alle schijn van dat de NBvV keurmeesters een kruistocht tegen de viertoeren harzer waren begonnen. H. Koster schreef in een vurig pleidooi de kloeken en kloekrol in het harzerlied serieus te nemen en in de kweek de kwaliteit van de kloeken doelgericht te verbeteren. Hij vergeleek het geluid van een stam viertoeren vogels met dat van een misthoorn en dat van een stam harzers die een uitgebreid toerenscala bezaten, inclusief mooie diepe kloeken, met een carillon. Over de viertoeren harzer was hij klip en klaar: ‘Het voortrekken van vogels met minder toeren, zal niet meewerken tot ons doel, de veredeling van het harzerlied, maar tot verarming’.32

Balmaekers pleit er voor, in weerwil van de internationale afspraken om de kloekrol niet als waardetoer te erkennen, zich in Nederland hiervan niets aan te trekken, omdat recente ontwikkelingen, waarin de toerenvariatie in het harzerlied steeds kleiner werd, hebben geleid tot een verarming van het harzerlied.33

In een beschrijving van zijn ervaringen op wedstrijden tijdens de tentoonstellingseizoenen 1990-1992 toonde de Belgische harzerkweker en -keurmeester Lode J. Tielens aan dat het heel goed mogelijk was watertoeren te kweken in kwalitatief heel goede harzers en daarmee op vooraanstaande wedstrijden prijzen te winnen. Moraal van zijn verhaal: Watertoeren zijn, nog steeds, officieel één van de drie hoofdtoeren in het harzerlied en laten we met deze toer dan ook als zodanig in ons fokprogramma omgaan.34

Door het kweken van watertoeren in het harzerlied weer volop aandacht te geven zou, volgens H. Warmerdam, het wel eens mogelijk kunnen zijn dat de reeds vele jaren verdwenen koller, ooit één van de hoofdtoeren in het harzerlied, weer te verschijn zal komen.35

Alle voornoemde artikelen ondersteunden de visie die door de NBvV werd uitgedragen: de viertoeren harzer is een verschraling van de harzer zangsport. In plaats van de moderne trend van het reduceren van toeren te volgen, moeten we terug naar het verleden, naar de harzer met zijn gevarieerde toerenrepertoire. Door doelgericht te kweken moet het mogelijk zijn toeren als kloeken, kloekrollen, klingel, klingelrollen en watertoeren, die door de kwekers in het verleden zijn verwaarloosd en daarom in diskrediet zijn geraakt, te verbeteren zodat zij zullen bijdragen aan een rijk en gevarieerd harzerlied.

Uiteindelijk bleek de NBvV met dit standpunt en het door haar voorgestane beleid onvoldoende medestanders te hebben in zowel de COM als de ANBV en besloot ze haar eigen weg te kiezen, tegen de stroom van de internationale trend in. Overtuigt van het eigen gelijk werd in 1996 besloten, als enige vogelbond in Europa, zich verregaand te distantiëren van de Duitse harzer revolutie en de COM harzer keurlijst en een route ingeslagen die zou moeten leiden tot rehabilitatie van de kloeken en eerherstel van het klassieke harzerlied. Met ingang van 1997 zou binnen de NBvV de harzers worden beoordeeld aan de hand van een keurlijst waarop de kloeken en kloekrollen als afzonderlijke rubrieken waren opgenomen, elk met een maximum toe te kennen puntentotaal van 18 punten. Verder werden, overigens in overeenstemming met een COM besluit, de klingeltoeren gesplitst in klingels en klingelrollen. Alleen konden de harzers op de NBvV keurlijst met de klingelpartij hoger scoren, nl. maximaal 6 punten voor zowel klingel als klingelrol.36

Afbeelding

 Keurlijst ANBV, 1997-uitsn

Op wedstrijden die onder auspiciën van de ANBV plaatsvinden worden sedert 1997 harzers aan de hand van bovenstaande keurlijst beoordeeld.

Ook binnen de andere grote Nederlandse bond voor vogelhouders, de ANBV, heeft men de Duitse viertoeren harzer niet unaniem omarmd. Het respect voor het klassieke harzerlied, met kloeken, was daar te groot om onvoorwaardelijk voor de opvattingen van de Duitse DKB te kiezen, al hebben we de indruk dat daarover intern regelmatig een aardig robbertje is gevochten. In het in 1994 uitgegeven herziene ‘Lesboek Harzers’ vindt men in een aantal bijzinnen de visie van ‘het merendeel’ (sic) van de harzer keurmeesters ondubbelzinnig verwoord: ‘In het tegenwoordige lied van de harzers hoort men weinig waterrollen en toch is het een volwaardige toer en wanneer goed gebracht, een genot om naar te luisteren (…) Niettemin is het jammer dat deze toer verdwijnt en dat er weinig kwekers meer zijn die zich op die toer toeleggen.´; ‘De kloek is een veel omstreden toer. Ten onrechte, want als de kloek goed wordt gebracht is het een toer die het lied verlevendigt en bijdraagt tot een verrijking van het kanarielied’. Interessant is ook de volgende zin, die met de formulering ‘Door het wegkweken van bepaald toeren wordt de gevarieerdheid van het harzerlied zonder meer verkleind (verarming)’ de voorstanders van het klassieke lied aan het woord laat, maar met het vervolg ‘zij het dat de overblijvende toeren in grotere volmaaktheid ten gehore kunnen worden gebracht’ de viertoeren supporters te vriend houdt.37

Omdat de COM had besloten de harzerkeurlijst te wijzigen kwam ook de ANBV in 1997 met een nieuwe keurlijst waarop de rubriek klingeltoeren werden gesplitst in klingels en klingelrollen. Waar de NBvV er voor koos de klingeltoeren relatief zwaarder mee te laten tellen door voor elk het maximum te behalen aantal punten te stellen op 6, koos de ANBV de COM te volgen met een maximum van 3 punten voor zowel klingel als klingelrol.

Op grond van bovenstaande uitspraken van de ANBV harzerkeurmeesters kan men zich ook wel de vraag stellen waar nu het daadwerkelijke onderscheid zat tussen de inzichten van NBvV en ANBV, want de geciteerde fragmenten uit het lesboek van de ANBV zouden door een NBvV keurmeester geschreven kunnen zijn. Mogelijk bestaat het grootste verschil tussen beide bonden dat men binnen de NBvV een uitgesproken aversie had ontwikkeld tegen alles wat maar naar de viertoeren harzer riekte en de ANBV de voorstanders van de vierentoeren harzers niet heeft afgewezen, maar binnen de eigen organisatie een volwaardige plaats heeft gegeven, naast die van de voorstanders van het klassieke harzerlied. Door op belangrijke wedstrijden voor zowel de ‘klassieke’ harzer als de viertoeren harzer een afzonderlijke wedstrijdcategorie in te stellen waren ze ook niet elkaars concurrenten. Toen H. Koster in ‘Onze Vogels’ een dergelijke handelswijze ook binnen de NBvV propageerde bleef zijn oproep zonder reactie van de keurmeesters.38 De aversie tegen de viertoeren vogels was in de NBvV kennelijk te groot, los van de vraag of het überhaupt zin had om een dergelijke maatregel in te voeren, omdat er hoogstwaarschijnlijk in de NBvV geen enkele harzerkweker meer rond liep die met de viertoeren harzer sympathiseerde. Hij had daar niets te zoeken en was dus al lang naar de ANBV overgestapt.

Het besluit van de NBvV om geheel zelfstandig een eigen keurlijst in te voeren had overigens wel tot gevolg dat vanaf 1997 voor het eerst sinds de oprichting van de NBvV in 1933 de harzers in Nederland door beide bonden verschillend werden beoordeeld, namelijk volgens de keurlijst van de NBvV of die van de ANBV. De bij de NBvV aangesloten Speciaalclub Zang NZHU heeft al in 2010 beide bonden opgeroepen deze voor de, toch al wegkwijnende, harzerzangsport ongewenste situatie te beëindigen, maar bij het schrijven van dit artikel, in de winter van 2015, had het inmiddels ruim vier jaar durend overleg over dit onderwerp tussen beide bonden nog niet tot definitieve overeenstemming geleid.

Overzien we nu de gevolgen van de Duitse harzerrevolutie voor de Nederlandse harzerzangsport, dan zijn gemengde gevoelens op z’n plaats. Enerzijds heeft het Duitse ideaal van de kloekvrije harzer ook in Nederland een aanzienlijk aantal sympathisanten gevonden en beleven heel veel harzerliefhebbers bijzonder veel plezier aan schitterend diepe holrollen, knorren, fluiten en holklingels op hun vogels. Een algeheel afscheid van het klassieke harzerlied, zoals dat in Duitsland heeft plaatsgevonden, is in Nederland niet gebeurd. Daarvoor was de weerstand tegen de door velen als verarming van het harzerlied gekwalificeerde ontwikkelingen in Duitsland te groot. In Nederland treffen we nu dus twee groepen harzerkwekers aan, de voorstanders van de kloekvrije vogels met hun diepe hoofdtoeren en de liefhebbers van het klassieke lied, wellicht wat minder diep in de hoofdtoeren, maar wel gevarieerder in hun voordracht. Twee groepen die, naar onze indruk, niet altijd het benodigde begrip voor elkaars opvattingen konden en kunnen (?) opbrengen. Binnen de grote wedstrijden voor harzers hebben beide groepen in ieder geval hun eigen competitie, dus slagvelden waarop beiden de degens met elkaar zouden moeten kruisen zijn zoveel mogelijk vermeden.

De Duitse harzerrevolutie heeft in Nederland ook tot gevolg gehad dat de twee grote bonden voor vogelhouders, de NBvV en de ANBV, die zolang beide bestaan een gezamenlijk standpunt hadden omtrent het beoordelen van harzers, sinds 1996 op dit punt ieder een eigen weg zijn gegaan. Wat de nadelige effecten voor de toch al wegkwijnende harzerzangsport in Nederland zijn geweest dat de kwekers in twee groepen zijn opgedeeld en beide bonden ieder hun eigen weg hebben gekozen, zal de toekomst moeten uitwijzen.

Internationale ontwikkelingen

De door de Duitsers gehoopte zegetocht van de kloekvrije harzer in Europa is maar deels gerealiseerd. Al de tot hun beschikking staande netwerken zijn door de Duitse keurmeesters gebruikt om de viertoeren harzer tot de officiële internationale standaard te verheffen. Maar steeds weer botsen zij tijdens het overleg binnen de COM tegen weerstanden op.

De verdediging van het harzerlied zoals dat de Duitsers voor ogen stond bij de vaststelling van het ‘Deutsche Einheitsskala’ in 1922 is in de 21

e eeuw bij de niet-Duitsers beter af dan bij de Duitsers. Merkwaardig genoeg concentreerde het internationale meningsverschil zich niet zozeer op de inhoudelijk verschillende opvattingen omtrent het ideale harzerlied, maar op het keursysteem. Tijdens de vaststelling van het ‘Deutsche Einheitsskala’ in 1922 in Kassel is niet alleen de keurlijst voor de harzer vastgesteld, maar is bovendien bepaald dat tijdens een keuring aan een harzer maximaal 90 punten toegekend kunnen worden. Deze regel, die ook heel lang in Nederland is toegepast en ooit ook door de COM is overgenomen, riep vanaf de jaren ’80 steeds grotere weerstanden op.

Een aantal nationale bonden wilde van deze beperking af, hebben dat nationaal ook al gerealiseerd en wilde dat dit ook in COM verband werd uitgevoerd, maar vonden de Duitsers op hun weg, die dit ten koste van alles wilden voorkomen. De Duitsers beriepen zich daarbij op de afspraken van Kassel in 1922. Een nogal merkwaardig argument wanneer men zich realiseert hoe weinig er nog van het toerenscala van 1922 in hun huidige viertoeren harzer te horen is. Het keursysteem van de harzer is voor de Duitsers kennelijk heiliger dan het harzerlied. Algemeen bestaat de indruk dat het handhaven van de 90 punten grens en daarbij behorende keursystematiek voor de Duitsers en de voorstanders van de viertoeren harzer de enige mogelijkheid is om op de internationale COM wedstrijden viertoeren harzers toch als winnaar te kunnen uitroepen. Immers daar gelden geen aparte wedstrijdklassen voor kloekvrije en klassieke harzers! Mocht deze veronderstelling juist zijn dan zijn de voorstanders van de viertoeren harzer inmiddels in een verdedigende stelling gedwongen en heeft men moeten accepteren dat de door hen gepropageerde kloekvrije harzer niet unaniem tot internationale norm is verheven, in tegendeel, het ‘klassieke’ harzerlied op blijvend begrip kan rekenen.

39

De stofwolken van de Duitse harzerrevolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw zijn dus anno 2015 nog steeds niet opgetrokken, zowel nationaal als internationaal. Voorlopig hebben de Duitsers in eigen land het gelijk volledig aan hun zijde en lijken zij, dankzij hun machtspolitiek, ook in internationaal verband nog steeds de regieknoppen te bedienen, maar dat de internationale harzerzangsport hiervan uiteindelijk het kind van de rekening zal blijken is voor velen een grote vrees. Ik las in een artikel een uitspraak van een Duitse dissidente keurmeester over zijn eigen DKB: ‘Alles im Griff auf den sinken-de Schiff’. Een uitspraak om over na te denken.

Samenvatting

In de loop van de jaren ’60 en met name tijdens de jaren ‘70 concentreerden Duitse harzerkwekers zich expliciet op de kwaliteitsverbetering van de toeren holrol, knor, fluiten en holklingel. De overige toeren van het ‘klassieke’ harzerlied werden beschouwd als belemmerende factoren voor een zo diep mogelijk uitvoering van genoemde vier toeren en werden dus geëlimineerd. Het resultaat van dit veredelingsproces was een harzerlied dat uitblonk in diepte en kwaliteit van genoemde toeren, maar minder gevarieerd vanwege het beperkte toerenrepertoire. Het lied van de moderne Duitse viertoeren harzer week daarom wezenlijk af van de klassieke harzerzang. De nieuwe zangrichting manifesteerde zich als een veredelingsproces van dat klassieke harzerlied. De voorstanders van de nieuwe zangrichting zetten zich af tegen de in hun ogen als gevolg van de kloeken wat meer geslagen zangstructuur van het klassieke harzerlied en presenteerden hun fokresultaten als de nieuwe ideaalvorm van het lied van de moderne harzer.
Op het eind van de jaren ’70 had de nieuwe visie op het harzerlied Duitsland veroverd en was de klassieke harzerzang in het land van de harzer grotendeels verdrongen. Ook buiten Duitsland kende de viertoeren harzer een groeiende schare van sympathisanten, zoals in Nederland.

Naast voorstanders van de moderne kloekvrije harzer kende Nederland ook veel tegenstanders. De reductie van het toerenrepertoire beschouwden zij als een verarming en zij propageerden een revival van het klassieke harzerlied. De tegenaanval werd in Nederland het heftigst ingezet door de Nederlandse Bond van Vogelliefhebbers, die in 1996, geheel zelfstandig, een nieuwe keurlijst voor de harzers introduceerde waarop met name met de kloekentoeren goed te scoren viel. Hoewel er binnen de Algemene Nederlandse Bond voor Vogelhouders een belangrijk deel van de harzerkwekers met de Duitse kloekvrije harzer sympathiseerde wist men niet de ANBV, wat betreft de harzers, op de lijn van de Duitse DKB te krijgen. Daarvoor was het aantal liefhebbers van het klassieke harzerlied ook in deze bond te groot. Uiteindelijk werd een compromis bereikt waarin voor beide zangvarianten op wedstrijden afzonderlijke wedstrijdklassen werden ingevoerd.

Hoewel de Duitsers in internationaal verband een uitermate belangrijke vinger in de pap hebben aangaande harzer aangelegenheden is het hen niet gelukt, ondanks dat in en buiten Europa veel harzerkwekers gecharmeerd zijn van de kwaliteit waarin de hoofdtoeren door de viertoeren harzer ten gehore worden gebracht, in COM verband ‘hun’ kloekvrije harzer tot internationale norm te verheffen.

Na de Duitse harzerrevolutie in de jaren ’70 bestaan er in Europees verband globaal twee varianten van het harzerlied: De Duitse kloekvrije harzer, ook wel viertoeren harzer genoemd, en de ‘klassieke´ harzer met een zo gevarieerd mogelijk toerenrepertoire, gebaseerd op het ´Deutsche Einheitsskala´ van 1922.

Anno 2015 zijn de stofwolken van de Duitse harzerrevolutie nog steeds niet opgetrokken. In internationaal verband wordt er nog steeds gesteggeld over de beoordeling van de kloekvrije harzers en de harzers met kloeken tijdens COM wedstrijden. In Nederland worden voor de beoordeling van harzers nog altijd twee verschillende keurlijsten gehanteerd, die van de NBvV en ANBV, en heeft het inmiddels ruim vier jaar durend overleg om elkaar in een gemeenschappelijk standpunt te vinden omtrent het beoordelen van harzers nog altijd geen gezamenlijke keurlijst opgeleverd.41

Noten

1. Degene die Deel 1 nog eens wilt lezen, het staat op de website van de speciaalclub www.zangkanaries.nl onder ‘Artikelen’ bij ‘Waterslagers’.

2. Plokker, J., Revolutie in de zangkast, ontwikkelingen in de zangkanariesport 1970-2010 “deel 1”. In: Contactblad Doelgroep Zang NZHU, 27e jaargang (2011), nr. 1, februari 2011, pp. 15-30. Enigszins aangepast.

3. Plokker, J., Kanariehandel in de 16e eeuw vanuit West-Europees perspectief. In: Contactblad Speciaalclub Zang NZHU, 29e jaargang (2013), nr. 3, pp. 38-76.

4. Plokker, J., Ambulante kanariehandelaren te Leiden in de 18e en 19e eeuw. In: Contactblad Speciaalclub Zang NZHU, 30e jaargang (2014) nr.1, pp. 14-32 en 30e jaargang, nr. 2, pp. 10-36.

5. Plokker, J., Ambulante kanariehandelaren te Leiden in de 18e en 19e eeuw, o.c.

6. Der Harzer Roller, Handbuch über die Zucht und den Standard der Edlen Kanariensänger, pp. 14-16. Uitgave Deutscher Kanarien – und Vogelzüchter –Bund, 1986. Drott, G., St. Andreasberg und seine Harzer-Roller. Brief naar de burgemeester van Imst, dd. 28-2-1999. Geplaatst op de website van de stad Imst, Oostenrijk (www.imst.tirol.gv.at). Woezik, M. van, Een stukje geschiedenis van de harzerkanarie. In: Onze Vogels, jaargang 1967, pp. 440-441.

7. Plokker, J., Ambulante kanariehandelaren te Leiden in de 18e en 19e eeuw, o.c.

8. Koster, H., Zangkanaries. pp. 75-76. Best 1987.

9. Russ, Karl, Der Kanarienvogel, Seine Naturgeschichte, Pflege und Zucht, pp. 35-36. Magdeburg, 1906, 11e .

10. Der Harzer Roller, o.c., p. 17.

11. Drott, G., St. Andreasberg und seine Harzer-Roller, o.c.

12. Der Harzer Roller, o.c., pp. 18-19.

13. ‘Kettenglucke’ kunnen we letterlijk vertalen met kettingkloek, maar deze term wordt in Nederland niet gehanteerd. Voor meer achtergrondinformatie over de kettingkloek en de kloekrol wordt verwezen naar het artikel ‘Wil de echte kloekrol opstaan?’ in een van de volgende edities van het clubblad.

14. Der Harzer Roller, o.c., pp. 19-20, 82-83.

15. Info Jacques de Beer, mail aan Jaap Plokker, dd. 12-2-2015.

16. De Pluimgraaf, Geïllustreerd Weekblad voor liefhebbers van Zang-, Sieraad- en Volièrevogels, Pluimvee, Duiven, Konijnen, enz. Onder redactie van C.L.W. Noord-duyn. Uitgegeven door De Erven Loosjes te Haarlem. 23 februari 1900, p. 124.

17. Pluim, A., Onze Harzervogels. In: Onze Vogels, Jaargang 1984, pp.506-507. ‘De Kanarie’, Algemeen Orgaan der Noord- en Zuid Nederlandsche Liefhebbers en Kweekers voor Zang-, Figuur- en Kleurkanarieteelt. Uitgegeven door P.G. Repko, Borculo. Jaargang 1915.

18. De Kanarie, o.c., editie van 27 januari 1916.

19. Zitman, W., De Harzerkanarie en het keursysteem. In: Onze Vogels, jaargang 1960, pp. 167-168.

20. Schoonwater, H.M. , Van Leerling tot Meester, p. 69. 1e druk uitgegeven door Onze Gevleugelde Zangers te Leiden, uitgiftejaar onbekend. De hier geciteerde 2e druk dateert van 1935 en is uitgegeven door Gebr. de Boer te Aalten. Weijling, M., Het boek voor de Zangkanariekweker, p. 41. Tilburg 1953, 2e druk.

21. Spitters, P., Edelzanger of Kanarievogel? In: Onze Vogels, jaargang 1962, p. 207.

22. Lesbrief Harzers en Waterslagers, pp. 5-14. Uitgave Algemene Nederlandse Bond van Kanarieteelt en Vogelbescherming, 1966.

23. Aelbrecht, J.J., De Harzerkanarie. In: Onze Vogels, jaargang 1996, nr. 9, pp. 406-407.

24. Beekman Bzn., J.H., De Kanarievogel, p. 21. zj., 7e druk.

25 Tielens, Lode J., Watertoeren in het harzerlied. In: Onze Vogels, jaargang 1994, pp. 28-29.

26. Vermeij, W.J.P., Over harzers, 90 punten en meer. In: Onze Vogels, jaargang 1991, pp. 402-403.

27. Der Harzer Roller, o.c., p. 82. Vermeij, W.J.P., Over harzers, 90 punten en meer. In: Onze Vogels, jaargang 1991, pp. 402-403.

28. Brief van C.J. Reichgelt aan J. Plokker, dd. 2008.

29. Pluim, A. Onze Harzervogels. In: Onze Vogels, jaargang 1985, p. 462-463.

30. Koster, H., Onze Harzervogels. In: Onze Vogels, jaargang 1989, pp. 114-115.

31. Koster, H., Onze Harzervogels. In: Onze Vogels, jaargang 1989, pp. 114-115; jaargang 1992, pp. 138-139.

32. Koster, H., Onze Harzervogels. In: Onze Vogels, jaargang 1989, pp. 114-115. Zie ook: Koster, H., De Harzerkanarie. In: Onze Vogels, jaargang 1997, pp. 248-249, 296-297. Ruiter, H. De laatste wijzigingen in het keursysteem van de Harzer-Zang. In: Onze Vogels, jaargang 1998, pp. 219-220.

33. Balmaekers, L.W., Het lied van de harzer is … Grenzeloos!!. In: Onze Vogels, Jaargang 1993, pp. 368-369.

34. Tielens, Lode J., Watertoeren in het harzerlied. In: Onze Vogels, jaargang 1994, pp. 28-29.

35. Warmerdam, H., De Watertoeren Harzer en de mogelijke gevolgen. In: Onze Vogels, jaargang 1994, p. 304.

36. Aelbrecht, J.J., De Harzerkanarie, het definitief verlaten van de 90 punten grens … Een andere puntenverdeling van de Kloek- en Klingeltoeren. In: Onze Vogels, jaargang 1996, pp. 406-407. Ruiter, H. De laatste wijzigingen in het keursysteem van de Harzer-Zang. In: Onze Vogels, jaargang 1998, pp. 219-220.

37. Lesboek Harzers, pp. 21 en 28. Uitgave Algemene Nederlandse Bond van Vogelhouders, 1994.

38. Koster, H., De Harzerkanarie.In: Onze Vogels, jaargang 1997, pp. 296-297.

39. Ramakers, P. Het Klankbeeld. In: Vogelvreugd, jaargang 1998, pp. 403-405.

40. Ramakers, P. Het Klankbeeld. In: Vogelvreugd, jaargang 1998, p. 405.

41. Nadat dit artikel was afgerond en drukklaar lag voor publicatie in het Contactblad van de Speciaalclub NZHU bereikte me het bericht dat beide bonden NBvV en ANBV besloten hadden tot verregaande samenwerking, zoals de organisatie van gezamenlijke bondskampioenschappen. Het lijkt er dus op dat, gedwongen door de omstandigheden, op korte termijn door de harzerkeurmeesters van ANBV en NBvV wel overeenstemming bereikt moet worden over het beoordelen van harzers, zowel klassieke als viertoerenvogels, op Vogel 2016.

Bekijk de website van de Speciaalclub Zang NZHU voor meer artikelen over zangkanaries: www.zangkanaries.nl

N.B. De in de noten vermelde en in het Contactblad van de de Speciaalclub Zang NZHU gepubliceerde artikelen zijn ook te vinden op www.zangkanaries.nl; Artikelen.

Advertenties

2 reacties op Revolutie in de zangkast

  1. hans zegt:

    Inmiddels schrijven we 23 April 2016, vandaag is een definitief ontwerp keurlijst gepresenteerd op de vergadering van de techn. comm. A.N.B.v.V. Waarin de klingel en klingelrol apart gewaardeerd worden mer elk max. 3 punten en de kloeken gesplitst worden in afgezette – en verbonden kloeken elk met een max. van 9 punten. het klankbeeld wordt volgens een afgeproken methodiek gekoppeld aan de 4 basistoeren . t.w. holrol , knor , holklingel en fluiten. Deze keurmethodiek wordt ook gewaardeerd en ondersteund door de keurmeesters van de N.B.v.V,
    Beide bonden zullen na de fusie m.i.v. VOGEL 17 , één keurlijst hanteren en één keurmethodiek volgen. 90 gezongen punten is daarin een voorwaarde + punten klankbeeld als max….
    overigens is “revolutie in de zangkast” een perfecte weergave van een interessant stuk geschiedenis..waarvoor dank.

  2. Pingback: Revolutie in de zangkast | L.S.Harzers

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s